ڪمپيوٽر
ڪمپيوٽر
ڪمپيوٽر: ڪمپيوٽر اهڙي مشين آهي، جيڪا ڏنل هدايتن (Instructions) مطابق گڏ ڪيل انگن اکرن يا ڄاڻ (ڊيٽا) کي محفوظ ڪري، عمل (process) ڪري ۽ ان جو نماءُ (display) ڪري ٿي. هي اهڙيءَ ريت ٺھيل آهي، جيئن رياضي جا حساب، منطقي فيصلا ۽ ڊيٽا جي پروسيسنگ کي تيزي، درستگي ۽ تسلسل سان انجام ڏئي سگهجي.ڪمپيوٽر جون بنيادي خاصيتون: (1) رفتار (Speed):ڪمپيوٽر ڪجهہ سيڪنڊن يا ملي سيڪنڊن ۾ لکين کان ڪروڙين آپريشن انجام ڏئي سگهي ٿو. (2) درستگي (Accuracy): جيڪڏهن هدايتون صحيح هجن تہ ڪمپيوٽر بنا ڪنھن غلطيءَ جي ڪم ڪري ٿو. (3) يادگيري (Memory): ڪمپيوٽر ڊيٽا ۽ پروگرام کي عارضي يا مستقل طور محفوظ رکي سگهي ٿو. (4) خودڪاريت(Automation): ڪمپيوٽر ڏنل هدايتن تي پاڻمرادو عمل ڪري ٿو. (5) گهڻ مقصديت(Versatility) : ڪمپيوٽر مختلف قسمن جا ڪم ڪري سگهي ٿو، مثلن تحرير، حساب، ڊرائنگ، گرافڪس، موسيقي وغيرہ. (6) اعتماد(Reliability) : هي ڊگهي وقت تائين بنا رڪاوٽ جي لڳاتار ڪم ڪري سگهي ٿو. ڪمپيوٽر جو بنيادي ڍانچو: ڪمپيوٽر عام طور هيٺين چئن حصن تي مشتمل هوندو آهي:
(1) انپٽ يونٽ(Input Unit) : جيئن ڪي بورڊ، مائوس، جيڪي ڪمپيوٽر کي ڊيٽا مھيا ڪن ٿا. (2) مرڪزي عملدرآمدي يونٽ(CPU): جيڪو سموري ڊيٽا تي عمل ڪري ٿو. (3) يادگيري(Memory) : ڊيٽا ۽ هدايتون محفوظ ڪرڻ لاءِ ھونديون آھن. (4) آئوٽ پٽ يونٽ(Output Unit) : جيئن مانيٽر، پرنٽر، جيڪي نتيجن کي ظاهر ڪن ٿا.
ڪمپيوٽر جا قسم: ڪمپيوٽر کي مختلف بنيادن تي ڌار ڌار قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيئن: ڪم ڪرڻ جي طريقيڪار، سائيز، رفتار، استعمال ۽ مقصد جي لحاظ کان.
(1) ڪم ڪرڻ جي طريقيڪار جي لحاظ کان ڪمپيوٽر کي ٽن قسمن ۾ ورھايو ويو آھي. (1) اينالاگ ڪمپيوٽر (Analog Computer): هي اهڙا ڪمپيوٽر هوندا آهن جيڪي مسلسل سگنلن (continuous signals) تي ڪم ڪن ٿا. اهي فطري لقائن جھڙوڪ گرمي، دٻاءُ، رفتار وغيرہ جي ماپ لاءِ استعمال ٿين ٿا. مثال طور، اسپيڊوميٽر، ٿرماميٽر وغيرہ. (2) ڊجيٽل ڪمپيوٽر(Digital Computer) : اهي عددي (numeric) ۽ منطقي (logical) ڊيٽا تي ڪم ڪن ٿا. اهي ٻہ بنيادي انگ (0 ۽ 1) تي ٻڌل هوندا آهن. اڄڪلهھ جا اڪثر ڪمپيوٽر ڊجيٽل هوندا آهن. (3) هائبرڊ ڪمپيوٽر(Hybrid Computer) : اهي ڪمپيوٽر اينالاگ ۽ ڊجيٽل ٻنهي قسمن جون خاصيتون رکن ٿا. اهي طبي، سائنسي ۽ صنعتي ميدانن ۾ استعمال ٿين ٿا، جيئن ICU مانيٽر.
(2) سائيز ۽ طاقت جي لحاظ کان ڪمپيوٽر ڇھن قسمن جا ٿين ٿا. (1) سپر ڪمپيوٽر(Supercomputer) : اھي دنيا جا تيز ترين ۽ سڀ کان وڌيڪ طاقتور ڪمپيوٽر آھن. جيڪي سائنسي تحقيق، موسم جي اڳڪٿي، ۽ ايٽمي تجربن ۾ استعمال ٿين ٿا۔ (2) مين فريم ڪمپيوٽر(Mainframe Computer) : وڏن ادارن ۾ لکين واهپيداري جي ڊيٽا منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. اهي بئنڪن، ايئرلائنن ۽ سرڪاري نظامن ۾ عام آهن. (3) مني ڪمپيوٽر(Mini Computer) : اهي مين فريم کان ننڍا ۽ ذاتي ڪمپيوٽر کان وڏا هوندا آهن. اهي ننڍن يا وچولي سطح جي ڪاروباري ادارن ۾ استعمال ٿين ٿا. (4) مائڪرو ڪمپيوٽر (Microcomputer) يا پرسنل ڪمپيوٽر(PC) : اهي عام ماڻهن لاءِ ٺھيل ڪمپيوٽر هوندا آهن، جيڪي گهرن، اسڪولن ۽ آفيسن ۾ استعمال ٿين ٿا. جيئن ڊيسڪ ٽاپ، ليپ ٽاپ ۽ ٽيبليٽ. (5) ليپ ٽاپ / نوٽ بڪ / نيٽ بڪ: اهي پورٽيبل ڪمپيوٽر هوندا آهن، جيڪي بيٽري تي هلن ٿا. ليپ ٽاپ مڪمل ڪمپيوٽر جي صلاحيت رکي ٿو. (6) هينڊ هيلڊ ڪمپيوٽر/سمارٽ فون/ٽيبليٽ: اهي کيسي ۾ رکي سگهجندڙ ڪمپيوٽر هوندا آهن. اهي موبائيل ايپس، انٽرنيٽ، رانديون، ۽ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.
(3) مقصد جي لحاظ کان ٻن قسمن جا ڪمپيوٽر ٿين ٿا. (1) عمومي مقصد (General Purpose) وارا ڪمپيوٽر: اهي عام ڪم لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيئن: ورڊ پروسيسنگ، انٽرنيٽ، رانديون وغيرہ.مثال: ليپ ٽاپ، ڊيسڪ ٽاپ۔ (2) خاص مقصد (Special Purpose) وارا ڪمپيوٽر: اهي خاص ڪم لاءِ ٺاهيا ويندا آهن، جيئن: اي ٽي ايم، جي پي ايس ۽ راڪيٽ ڪنٽرول سسٽم۔ جديد دور جا گهڻا ڪمپيوٽر هڪ کان وڌيڪ خاصيتون رکن ٿا.تاريخي پس منظر: ڪمپيوٽر جي ايجاد جون پاڙون بنيادي طور انساني ضرورتن، خاص ڪري حساب ڪتاب جي عمل ۾ کتل آھن. تاريخي طور، جيڪي سڀ کان پھرين ڊجيٽل ڪمپيوٽنگ اوزار وجود ۾ آيا، اھي ھئا آبڪسس (Abacuses) ۽ انھن جا پيشرو يا شروعاتي اوزار. بھرحال، سترهين صديءَ ۾ لاپلاس، نيپيئر ۽ پاسڪل ميڪانيڪي ڪلڪيوليٽرن جا تصور متعارف ڪرايا. ان وقت ’ڪمپيوٽر‘ جو لفظ انهن ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي هٿ سان حساب ڪندا هئا؛ مشين نہ هئي. سترهين صديءَ ۾ فرينچ سائنسدان بي پاسڪل، ۽ پوءِ جرمن رياضي دان جي ڊبليو وان لائبنز، پھريان ڊجيٽل ڪمپيوٽر تيار ڪيا. پاسڪلين (1642) پھريون ذڪر جوڳو خودڪار ڳڻپ جو اوزار سڏيو ويو. پھريون ڪمپيوٽر جيڪو عملي استعمال لاءِ موزون هو، اها هئي ٿامس ڊي ڪولمار جي ايڊنگ مشين (1820). وي ٽي اوڌنر جي ايڊنگ مشين، جيڪا تمام گهڻي مقبول ٿي، 1874ع ۾ تيار ڪئي وئي. ويھين صديءَ جي شروعات ۾ ٽيبيوليٽر (tabulators) متعارف ٿيا، جيڪي مختلف شماريات، حساب ڪتاب، ۽ مالي-بينڪاري ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. عمومي مقصد (general-purpose) واري ڊجيٽل ڪمپيوٽر ٺاهڻ جو تصور ڪيمبرج يونيورسٽيءَ جي پروفيسر چارلس بيبج پيش ڪيو هو. 1833ع ۾ هن اهڙو ڪمپيوٽر ڊزائين ڪيو، جنھن جون خاصيتون اڄڪلهھ جي ڪمپيوٽرن سان گهڻي حد تائين ھڪجهڙائي رکنديون هيون. اها رٿا اُن دور جي ضرورتن ۽ فني صلاحيتن کان گهڻي اڳتي هئي، تنھنڪري اھا عملي شڪل نہ وٺي سگهي. ريلي-سوئچنگ سرڪٽس (Relay-switching circuits) جي نظريي جي اوسر ۽ ٽيليفون ۽ پنچ ڪارڊ اوزارن جي استعمال جي تجربي 1930 واري ڏهاڪي دوران پروگرام ڪنٽرول رکندڙ ڪمپيوٽر جي تياريءَ کي ممڪن بڻايو. شروعات ۾ برقي مقناطيسي ريليز (electromagnetic relays) استعمال ڪيون ويون. اهڙي قسم جي پھرين مشين ”مارڪI “ هئي، جيڪا 1944ع ۾ آمريڪا ۾ تيار ڪئي وئي. پھريون اليڪٽرانڪ ڊجيٽل ڪمپيوٽر ”اينياڪ(ENIAC: Electronic Numerical Integrator and Computer) 1946“ ع ۾ پڻ آمريڪا ۾ تيار ڪيو ويو. اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽرن جي ترقيءَ جو ويجهو لاڳاپو اليڪٽرانڪس جي ميدان ۾ ٿيندڙ ترقيءَ سان آهي. شروعاتي اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽرن ۾ ويڪيوم ٽيوبز استعمال ڪيا ويندا ھئا؛ اهڙن ڪمپيوٽرن کي روايتي طور پھرين نسل جون مشينون سڏيو ويندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ريڊيو اليڪٽرانڪس جي ترقي، ٻي ۽ ٽين نسل جي ڪمپيوٽرن جي جوڙجڪ لاءِ رستو سڌو ڪيو. اهي ڪمپيوٽر وڌيڪ پيچيدہ منطقي خاڪن (logic diagrams) ۽ سافٽويئر سان ليس هوندا ھئا، جيڪو هارڊويئر جو پروگرام ٿيل واڌو حصو هوندو آهي.هن وقت ڇھون نسل جڙي رهيو آهي، جنھن ۾ امڪاني خاصيتون امڪاني طور ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ (Quantum Computing)، مڪمل خودڪار مصنوعي ذهانت، انساني دماغ جھڙا فيصلا ڪندڙ نظام، حياتياتي يا نيورولوجيڪل ڪمپيوٽر جون خاصيتون شامل ھونديون. مثال : Google Sycamore (Quantum Computer)، Neuromorphic Chips صنعتي انقلاب ۽ ڪمپيوٽر جا بنياد: ارڙهين ۽ اوڻويھين صديءَ جي صنعتي انقلاب نہ رڳو مشين سازي جو بنياد وڌو، پر ”معيار، رفتار ۽ ورجاءُ“ جا نوان خدوخال بہ پيدا ڪيا. برطانوي انجنيئر چارلس بيبج ٽيڪسٽائيل ملن جي مڪاني گيئرز ۽ واٽ جي ٻاڦ واري انجڻ کان متاثر ٿي Difference Engine (1822) ۽ پوءِ Analytical Engine (1837) جو خاڪو پيش ڪيو. اهي ٻئي مشينون ميڪانيڪل هيون؛ پوءِ بہ انهن ۾ پنچ ڪارڊ پروگرامنگ، تبديليءَ جوڳي ياداشت ۽ مشروط برانچنگ جھڙا جديد تصور شامل هئا. اهي سڀ صنعتي انقلاب جي پئمانن، ڌات ڪاريءَ جي نفاست ۽ معياري پرزن جي پيداوار کان سواءِ ممڪن نہ هئا. اهڙي طرح صنعت ڪمپيوٽر جي هارڊويئر جو بنياد فراهم ڪيو.
سائنس جو انقلاب ۽ نظرياتي اڳڀرائي: اوڻويهين صديءَ جي وچ کان ويھين صديءَ جي شروعات تائين فزڪس، اليڪٽرانڪس ۽ رياضيات ۾ تيز ترقي ٿي. ميڪسويل جي مساواتن برقي لھرن کي سمجهڻ لاءِ رستو کوليو، جڏهن تہ بولين منطق (1854) ٻن قدرن واري دليل لاءِ رياضيءَ جي ٻولي ڏني. ان کان پوءِ ڪلاڊ شينن 1937 ۾ ثابت ڪيو تہ برقي سوئچ کليل يا بند (0 يا 1) ٿي سگهن ٿا ۽ انهن حالتن تي بولين منطق لاڳو ڪري سگهجي ٿو. سائنسي نظرين ۽ برقي سوئچنگ جو اهو فڪري ميل ڊجيٽل ڪمپيوٽر لاءِ بنيادي نظرياتي ٿنڀ بڻيو. ذاتي ڪمپيوٽرن جو دور: (1975–1990s): ايپل II، IBM PC ۽ مائڪروسافٽ ونڊوز ڪمپيوٽر کي گهرن ۽ آفيسن تائين آندو. موبائل ۽ ڪلائوڊ جو دور: (2007–هاڻوڪو): اسمارٽ فون، بگ ڊيٽا ۽ مصنوعي ذهانت ڪمپيوٽيشن کي ھڪ وقت رسائي لائق سروس بڻايو. انساني ترقيءَ ۾ ڪمپيوٽر جو ڪردار:(1) سائنسي تحقيق: سپرمينگ ڪمپيوٽرن ماحولياتي نمونن، جينيٽڪ تجزين، ذراتي فزڪس ۽ ڪاسمولوجي ۾ عددن تي ٻڌل ماڊلنگ کي ممڪن بڻايو. انساني جينوم پروجيڪٽ (2003) جو مڪمل ٿيڻ ڪمپيوٽر کانسواءِ ناممڪن ھو. (2) معيشت ۽ صنعت بينڪنگ کان اسٽاڪ ايڪسچينج تائين، جھاز سازي جيCAD سافٽويئر کان روبوٽڪ آٽوميشن تائين-ڪمپيوٽر پيداوار وڌائي، نقص گهٽايو، ۽ سپلائي چين کي عالمي سطح تي منظم ڪيو. ’جسٽ ان ٽائيم‘ پيداوار، فن ٽيڪ ۽ ڪرپٽو معيشتون سڀ ڪمپيوٽر وسيلي اڀري آيون. (3) روزمره جي زندگي اي ميل، سوشل ميڊيا ۽ وڊيو ڪانفرنسنگ فاصلن کي گهٽايو. آن لائين تعليم، ٽيلي ميڊيسن ۽ اي-ڪامرس نين سھولتن کي جنم ڏنو. گهر کان ڪم (ريموٽ ورڪ) واري ماڊل شھري بناوٽ جي تصور کي تبديل ڪري ڇڏيو.سماجي ۽ ثقافتي اثر: ڪمپيوٽر ڄاڻ جي اڻ برابريءَ کي گهٽايو، پر ڊجيٽل ورڇ بہ پيدا ڪئي. پرائيويسي جون نيون ڳڻتيون ۽ سائبر سيڪيورٽي جا مسئلا سامهون آيا. ثقافتي مٽاسٽا ۾ هن عالمي ۽ مقامي تھذيبن جي وچ ۾ رابطو آسان ڪيو، پر فِيڪ نيوز ۽ آن لائين انتھاپسندي جا خطرا بہ وڌيا. فن ۾ ڊجيٽل آرٽ، اليڪٽرانڪ موسيقي ۽ فلمي اينيميشن اظھار جا نوان گس کوليا.ٻولين جي ترقيءَ ۾ ڪمپيوٽر جو ڪردار: لکت جو ڊجيٽل روپ: يوني ڪوڊ (1991) 140,000 کان وڌيڪ ڪوڊ پوائنٽ مھيا ڪيا، جنھن سان اردو، سنڌي، پشتو، بلوچي، سرائيڪي ۽ ٻين ٻولين کي برابريءَ واري ڊجيٽل سڃاڻپ ملي.مشين ترجمو ۽ لساني تحقيق: گوگل ٽرانسليٽ، ڊيپ ايل ۽ اوپن اي آءِ جا ماڊل ٻولين جي بناوٽ سکي ترت ترجمو ڪن ٿا. لسانياتي ڪارپس، پارسٽ ٽري بينڪ ۽ آواز جا ڊيٽا سيٽ تحقيق ۾ مددگار ٿين ٿا. مقامي ٻولين جي ترقي: سوشل ميڊيا ننڍين ٻولين جيئن بروهڪي يا شينا کي بہ اظهار جو پليٽفارم ڏنو. بلاگنگ، پوڊڪاسٽ ۽ وڪيپيڊيا جھڙا مثال ڊجيٽل دنيا ۾ ٻولين جي تحفظ کي آسان ڪن ٿا. مصنوعي ذهانت ۽ ٻوليون: ايس ايم ٽي (Speech-to-Language Translation) ۽ اي ايس آر (Automatic Speech Recognition) جي ترقي آواز جي بنياد تي رابطن کي ھٿي ڏني. جيڪو خاص ڪري انهن سماجن لاءِ ڪارائتو آهي جتي پڙهڻ جي شرح گهٽ آهي. ڪمپيوٽر جي ڪھاڻي رڳو فني تخليق نہ پر انساني تخيل، سائنسي منطق ۽ صنعتي مھارت جو گڏيل داستان آهي. صنعتي انقلاب جسماني (فزيڪل) ڍانچا، سائنسي انقلاب نظرياتي بنياد، ۽ ڊجيٽل دور تصور ۾ نہ اچڻ جوڳا اطلاق (اپليڪيشن) استعمال مھيا ڪيا. اڄ ڪمپيوٽر معيشت، سياست، ثقافت ۽ ٻولين تائين ھر شعبي ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري رھيو آهي. انساني ترقيءَ جي تيزي، جيڪا اڄ ڏسجي ٿي، ڪمپيوٽر کان سواءِ ممڪن نہ هئي. ان ڪري ڪمپيوٽر رڳو هڪ اوزار نه، پر هڪ تھذيبي تبديليءَ جو محور آهي، اهو محور جيڪو مستقبل ۾ بہ لسانياتي رنگيني، علمي دريافت ۽ سماجي جوڙجڪ تي اڻ مٽ اثر ڇڏيندو.
لفظ ڪمپيوٽرھيٺين داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
سائنس ۽ ٽيڪنالاجي - ڀاڱي جون ٻِيون داخلائون
سيل فونٽيليگرافي
اليڪٽرانڪس
ريڊيئيشن
ريڊيولاجي
ائٽمي طاقت
ريڊيوگرافي
سائنس
ريڊيائي لهرون
روبوٽ