ڪَاڇو (پرڳڻو): جبل جي وَٽِ يا ڪَڇَ واري علائقي کي ڪاڇو چيو وڃي ٿو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ لکي ٿو تہ: ’ڪاڇو‘ معنيٰ تمام وڏي ڪَڇ يا وڏو بَغَل، يعني سنڌ جي اولھه طرف’کير ٿر‘ جو بغل.
ڪاڇو سنڌ ۽ بلوچستان صوبن جي حد بندي ڪندڙ کيرٿر جبلن جي هڪ قطار آهي. ڏکڻ ۾ ڇني ۽ ٽنڊي رحيم خان (تعلقو جوهي) کان اتر طرف هاڻوڪي قنبر- شھدادڪوٽ کان ويندي سبي ۽ ڍاڍر (بلوچستان) وارو ميداني علائقو بہ ’ڪاڇي‘ ۾ اچي ٿو. سرحد جو ’ڪڇي‘ وارو علائقو بہ آڳاٽي زماني کان ڪاڇي ۾ شامل هو، پر پوءِ مقامي لھجي ۾ ’ڪڇي‘ سڏيو ويو. جڏهن تہ ضلعي دادوءَ (تعلقي جوهي) جي اولھه وارو علائقو ’ڪاڇو‘ سڏجي ٿو. ڪنڌيءَ وارو علائقو کيرٿر جبل جي قطار کان اوڀر طرف پنج ڇھه ڪلوميٽر وارو حصو آهي. کير ٿر جبل وارين پھاڙين سان گڏيل ’ڪنڌيءَ وارو‘ علائقو ڪوٺبو آهي ۽ ان کان پوءِ اوڀر طرف ميداني علائقو ’پٽ‘ سڏجي ٿو.
ڪاڇو شھدادڪوٽ، قنبر، دادو، ميھڙ، خيرپور ناٿن شاھہ، جوهي ۽ سيوهڻ وارن ستن تعلقن جو جبلن سان لاڳو اڀرندو ڀاڱو آهي. اتر طرف شھدادڪوٽ کان خضدار ويندڙ رستي کان وٺي ڏکڻ ۾ گاج نئن جي پاڻيءَ تائين، اتريون ڪاڇو آهي ۽ نئين گاج جي منھن کان وٺي منڇر جي اولھه ڏکڻ بڊي جبل جي دامن تائين ڏاکڻيون ڪاڇو آهي. نئن گاج پھاڙي قطار کي چيري جتان اچي منھن ڪڍي ٿي، ان منھن ۽ موڙ جا مھرا ٻہ وڏا جبل آهن: اتريون بارغ ۽ ڏکڻ وارو گورغ جنھن کي گورک چيو وڃي ٿو. اتران لڪ هر باب واري جبل کان وٺي بارغ جبل تائين اترئين چانڊڪي ڪاڇي جو دامن آهي ۽ گورغ جبل کان وٺي هيٺ نئينگ واري جبل ۽ ان سان لاڳو بڊي جبل ۽ ڀڪ تائين ڏاکڻي ڪاڇي جو دامن آهي. جبل جي وَٽِ يا ڪَڇَ واري ملڪ کي ڪاڇو چوندا آهن.
ڪاڇي تي اهو نالو گهڻو آڳاٽو پيل آهي. عربن کان پوءِ ڪاڇي کي ’دشت باران‘ ۽ ’ريل‘ جي نالي سان پڻ پڪاريو ويو آهي.
ڪاڇي جا وسيع پٽ، صدين کان جبلن تان وهي ايندڙ مٽيءَ سان پٽ ۽ لٽ ٺاهيا آهن. اهي پٽ هزارن سالن جي هوائن ۽ بارشن جوڙيا آهن. بيھڪ جي لحاظ کان ڪاڇو هڪ خاص ايراضيءَ کي چيو وڃي ٿو. يعني جنھن جي آباديءَ جو ذريعو فقط برساتن يا جبل کان ايندڙ نئن ذريعي (يعني باراني) هجي. پر 1932ع کان وٺي جڏهن ايف. پي بچاءَ بند جو بنياد پيو تہ سرڪاري طور ان بند جي اولھه واري ايراضيءَ کي ڪاڇو ڪوٺيو ويو. ايف. پي بچاءَ بند جي ڊيگهہ ڪچي پل (شھدادڪوٽ) کان منڇر (جوهي) تائين ڦھليل آهي. ان ڪري طبعي لحاظ کان، موجودہ وقت ۾ ڪاڇو ٽن ڀاڱن تي مشتمل آهي: (1) چرخي، (2) ڪاڇو، (3) ساڪرِ.
(1) چرخي: اها ايراضي آهي، جيڪا بئراج يا ڍنڍن مان نڪتل واهن ۽ ٻين ذريعن سان نارن وسيلي آباد ٿيندڙ آهي. عام طور هن ايراضيءَ ۾ اڪثر ڪڻڪ جي پوک ٿيندي آهي.
(2) ڪاڇو: اهو علائقو جيڪو نئن يا برسات ۾ آباد ٿئي.
(3) ساڪر: اهو علائقو جيڪو آباديءَ جي ڪم نہ ٿو اچي. اتي پنھنجي ليکي گاھہ ڦُٽي ٿو.
بنيادي طور سبي ضلعي، ڪڇي ضلعي ۽ جهل مگسيءَ ۾ ڪاڇي واري ايراضيءَ کي ’ڪڇي‘ چيو وڃي ٿو. ڪاڇي جي ميدان ۾ وهي ايندڙ باراني نئيون ڪاڇي کي سرسبز بڻائينديون آهن. ان موسم ۾ هتي سرنھن ۽ ڄانڀي جي پوک ٿئي ٿي، ان کان سواءِ گوار، تر، مڱ، موٺ، ڌاڻا ۽ ٻيا اهڙا فصل ٿين جيڪي بياباني علائقن ۾ ٿيندا آهن. ڄار جو وڻ جنھن مان پيرونءَ ٿيندا آهن، جيڪي ذائقي ۾ لذيذ ٿين، جنھن ڪري ماڻهن سان گڏ انھن کي مال بہ شوق سان کائيندو آهي. اهو بہ ڪاڇي ۾ ٿيندو آهي. هتي جي ڪن علائن ۾ سارين جو فصل بہ تمام ڀلو ٿئي ٿو. ڪاڇي اندر آباديءَ لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو فقط برساتن تي وهندڙ نئيون آهن، پر ان کان علاوہ پيئڻ لاءِ ڪجهہ ٻيا ذريعا بہ رهيا آهن:
(1) سمڙيون: نئن جو پاڻي ختم ٿي وڃڻ بعد ٿوري کوٽائي کان پوءِ پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ نئن جي پيٽ واري هنڌ تي کوٽيون وينديون آهن.
(2) کوهي: ننڍي کوھہ کي چيو ويندو آهي، کوهيون نئن جي پيٽ ۾ کوٽي پاڻي حاصل ڪيو ويندو آهي. پر هي بہ هڪ عارضي ذريعو آهي.
(3) کُوھہ: ڪاڇي اندر مخصوص هنڌن تي کوھہ آهن، جيڪي ڪافي اونها آهن، انهن مان ڪوس ورت ذريعي پاڻي حاصل ڪيو ويندو آهي. ڪوس ورت ذريعي پاڻي ڪڍڻ جو ڪم پاڙن ۽ قبيلن يا گهرن جي ضرورت مطابق واري بنديءَ سان طئي ٿيل هوندو آهي. مئي مھيني کان وسڪاري تائين مال کي پاڻي پياريو ويندو آهي، ڇو تہ اونھاري جي مند ۾ زير زمين پاڻيءَ جا ذخيرا گهٽجي ويندا آهن.
ڪاڇي جي ٻين ڪجهہ نين ۽ ڍورن جا نالا هي آهن: مولھه، الڪھه، ڍاڍر، کنجي، وهندڙي، موگرو، ٽپڻ، سيتا، تُني، مزاراڻي، دلان، ٿڌڙي، ٻوري، سالاري، نُکي، مياڻي، کُڙٻئي، مَکي، گاج، سول، تُڪي، انگئي، هليلي، ٿوري، کنڌاني، ڪڪڙآني، مماني، ڦاڌڪ، ڌوڪ، سڪ، نئينگ، ڪائي، ٽھڻي، لوڻي، جهانگارا، عَڪري، ناڙي، ٻانڌڻي وغيرہ.
’جهانگارا نئن‘ منڇر ۾ پوي ٿي. باران نئن نوي ميل ڊگهي آهي. جڏهن تہ سڀ کان وڏي نئن گاج آهي، جيڪا خضدار کان اتر طرف سمان علائقي کان هلي منڇر ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿي. برسات کان سواءِ گاج ٻارهن مھينا وهندڙ آهي، جنھن کي بلوچستان سرڪار پنھنجي ايراضيءَ ۾ ’نئن ڪولاچي‘ ڪوٺي ٿي. ڪاڇي واري علائقي جو هڪ چڱو علائقو، گاج مان ٻارهن مھينا نڪرندڙ واهن ذريعي آباد ٿيندو آهي. گاج مان نڪرندڙ واهن جا نالا هن ريت آهن: ڪارو واھہ، جمالي واھہ، گل محمد واھہ، نئون واھہ، خان لغاري'>حاجي خان لغاري واھہ، ڊرگ ڳڙھہ واھہ، پنج لاهي واھہ، قدرتي واھہ ۽ تلاءُ واھہ.
کيرٿر جبل جي سلسلي کان سواءِ بہ وڏا وڏا جبل موجود آهن، جن کي ’ککرڙا‘ چيو ويندو آهي. انھن ککرڙن تي جڏهن برسات پوندي آهي تہ اتان جو پاڻي بہ وهي ڪاڇي ۾ ايندو آهي، انھن کي ڍورو چيو ويندو آهي. ڪاڇي جي ڪجهہ مشھور ڍورن جا نالا هن ريت آهن: سيتلي، ليڙو، ڪارو ڍورو، ڳاڙهو ڍورو، سرفاگ، موارو، ڇليرو، براڳ، ليئڙو، ٻڍياري، گمورڙي، بک واري، ٻٽڙا، کاھہ، سورارو، لڪيارو، لوهياري، ڀاڻو، سرڻارو، جنگاري، نانگاري، منگاري، ٻڌري، سوڙهڙي، پيراڻي، ڪيھرجي، شنھارجي، ڪپڙي، راڌ، کارڙو، جاڳو، مانڊڻ، ٽيري، چانڊڪو، ٻانڀارو، سَڌِ ۽ مم وغيرہ. منڇر کان ڏکڻ طرف مڙئي نيون سڌو سنئون سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. هڪ ڇوڙ سن نئين ذريعي بہ ٿئي ٿو.
ڪاڇي ۽ ڪوهستاني ماڻهن جو گذرسفر ۽ پيٽ گذران مال پالڻ سان گڏ واڻ وٽڻ جهڙي ڪِرت يا هنر تي بہ آهي. ڪاڇي جون سگهڙ ۽ هنرمند عورتون پيش ڪٽڻ جي ڪرت ڪنديون آهن. اهي صرف واڻ وٽڻ ۾ ئي مھارت نہ ٿيون رکن پر هٿ جي ٻئي هنر ڀرت ڀرڻ، رليون ٺاهڻ وغيرہ ۾ بہ اڳتي آهن. ڪاڇي جي ڪنڌي ۽ ان جو پٽ صدين کان تاريخ جا آثار سانڍيندا پيا اچن. ڪاڇي ڀرسان جابلو سلسلو هن علائقي کي قديم زماني کان بلوچستان ۽ ٻين علائقن سان لڪن وسيلي ملائي ٿو.
سنڌ مان لنگهي بلوچستان ۾ داخل ٿيڻ لاءِ کيرٿر اورانگهڻو پوي ٿو. صدين کان هتان جي ماڻهن کيرٿر منجهان ڪي رستا گهڙيا آهن، جن کي لڪـُ چئجي ٿو. مشھور ليکڪ ايڇ. ٽي لئمبرڪ ڏهن لڪن جو احوال لکيو آهي.
کير ٿر جابلو سلسلي ۾ شمار ٿيندڙ ڪجهہ لَڪَ:
(1) بمن لڪ، (2) گونڊ لڪ، (3) ڊنجڻ لڪ، (4) گاجي لڪ، (5) ايجهو لڪ، (6) مونا جهور لڪ، (7) موڇڙو لڪ، (8) لالڻ لڪ، (9) شوشانگي لڪ، (10) سبراني لڪ، (11) تيلاني لڪ، (12) جاتيڪ لڪ، (13) تيرٿ لڪ، (14) زنگي لڪ، (15) ڪڪر لڪ، (16) ميرين لڪ، (17) بگهاڙو لڪ، (18) کيرو لڪ، (19) بگي بٺي لڪ، (20) پيئنڙو لڪ، (21) موارو لڪ، (22) لھيڙو لڪ، (23) بنگلو لڪ، (24) ڳھڻو لڪ، (25) هيرڻ لڪ، (26) ٻيڏو لڪ، (27) بس ڪنڌي لڪ، (28) هرباب لڪ، (29) لوڙ لڪ، (30)، روهيل لڪ، (31)، ڦسي لڪ، (32) شڪائي لڪ، (33) ڀٽ راڙا لڪ، (34) ڄمورو لڪ، (35) گرو لڪ، (36) شڪلوئي لڪ، (37) زمڪاني لڪ، (38) ماچڪو لڪ، (39) گز لڪ، (40)، درنگ لڪ، (41) دروت لڪ ۽ (42) ونگو لڪ.
لَڪـُ مولا: قديم ۽ تاريخي لڪ جو گهڻن محققن ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ مجمدار، پٿاوالا ۽ لئمبرڪ شامل آهن. مجمدار لکي ٿو تہ: ”بروهي ۽ ٻروچ هن لڪ مان لنگهي، چانڊڪا پرڳڻي مان ٿيندا منڇر تائين ايندا آهن. ميس هن رستي قلات کان ڪراچي ويو هو.“
لڪ مسافري: حب ماٿريءَ مان گذري ٽرپوري لڪ مان لنگهي، هڪ گهٽ اوچي کيرٿر جي چوٽيءَ کي مسافري لڪ رستي اُڪري، جتان نئن لوئي کي پار ڪري، انگئي نئن مان لنگهي، گرولڪ اڪري ٽنڊو رحيم، گاجي شاھہ ۽ جوهي تعلقي جي ٻين شھرن ڏانھن وڃي سگهجي ٿو. موجودہ دؤر ۾ اها واٽ تمام گهڻي اهميت حاصل ڪري چڪي آهي، جتان مقامي بروهي ۽ ڪي ٻيا سنڌي ٻروچ قبيلا ڪچو پيش ۽ پيش مان ٺھيل ٻيو سامان آڻين ٿا.
لڪ شڪلوئي: ڏکڻ ۾ شڪلوئي چوٽي واقع آهي. هي لڪ شڪلوئي چوٽيءَ جي ڀرسان آهي. هي لڪ بہ ڄمورو ماٿريءَ ڏانھن لھندو آهي ۽ ڄمورو ۽ ڀٽ راڙ لڪن وانگر ڏکيو لڪ آهي.
لڪ روهيل: هن لڪ کي ’لوڙھہ‘ بہ چون. جيتوڻيڪ هيءُ تمام سوڙهو ۽ اڻانگو لڪ آهي، ان هوندي بہ ٻين لڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو پراڻو آهي. هيءُ لڪ ان هنڌ واقع آهي، جتي نئن گاج کيرٿر جبل مان پنھنجو رستو گهڙيو آهي ۽ اُتي نئن هڪ وڏو ويڪرو ۽ اونهو ڪـُنڀ بہ ٺاهيو آهي، جنھن کي تک جو ڪـُنڀ سڏين ٿا. هي لڪ نئن گاج جي بنگلن کان اٽڪل ارڙهن ميل اولھه ۾ واقع آهي. هن رستي سان واپاري ۽ تھذيبي قافلا، سنڌ مان گذرندي، بلوچستان جي شھرن وڍ (Wad) ۽ نال (Nal) تائين ايندا ويندا هئا. برساتن ۾ هن لڪ کان اچ وڃ گهڻو ڪري بند ٿي ويندي آهي، ڇاڪاڻ تہ نئن جو وهڪرو تيز ۽ گهڻو خطرناڪ ٿي ويندو آهي.
لڪ هرباب: هي لڪ دادو ضلعي جي خيرپور تعلقي ۾ کيرٿر جبل جي ٻنھي اوچين چوٽين، ڪُتي جي قبر ۽ بندي جي قبر جي وچ ۾ واقع آهي. هن لڪ کي ’شاھہ گودڙئي جو لڪ‘ بہ سڏيو ويندو آهي. سروي ڊپارٽمينٽ وارن هن کي ’هرباب کنڊ‘ ڪري لکيو آهي. صدين کان وٺي، هن لڪ رستي سنڌ جا قافلا، بلوچستان جي شھر زيدي ڏانھن ايندا ويندا هئا. هاڻي بہ اُن مان اچ وڃ جاري آهي.
لڪ زئي ۽ برورو: سارونا ماٿريءَ جي اولھه ۾ ڪنراج ماٿري آهي. ان ماٿريءَ مان لنگهڻ تمام ڏکيو ۽ پريشان ڪندڙ سفر آهي. سڄي ماٿريءَ کي اُڀيون ۽ کھريون ٽڪريون ويڙهيو بيٺيون آهن، پر ماڻهن انھن اڙانگين ۽ ڏکين ماٿرين مان بہ گس ٺاهيا آهن، جيڪي زئي ۽ برورو لڪن مان لنگهن ٿا. بلوچستان جي گزيٽيئر مطابق ڪنراج ماٿري شيھي جي کاڻين سان ڀرپور آهي.
لڪ گرو: کيرٿر جبل جي هڪ ننڍڙي ۽ هيٺاهين چوٽيءَ جو نالو سليماني آهي، جيڪا چوٽي اٽڪل ٽي هزار فوٽ اوچي آهي. هن چوٽيءَ جي هيٺان ڏکڻ ۾ گرولڪ آهي ۽ ان لڪ جو رستو آڳاٽي نئن مان گذري ٿو. هن لڪ مان گورک چوٽيءَ تائين پھچڻ جو رستو گهڙيو پيو وڃي، هيءُ لڪ ٻين لڪن جي ڀيٽ ۾ ڪجهہ سولو آهي، جنھنڪري گهڻي آمد رفت هيٺ رهي ٿو. هن لڪ مان لنگهي بلوچستان جي مشھور شھر سرونا ڏانھن وڃبو آهي. سرونا هڪ مرڪزي شھر آهي، جتان قافلا ڪنراچ کان لنگهي لسٻيلي ڏانھن بہ وڃن ٿا ۽ ڏکڻ ۾ قافلا ديوان ۽ هنيدان ڏانھن وڃن ٿا.
لڪ ماچڪو: هيءُ لڪ نئن گاج جي آخري ڀَرتي ڪندڙ مکيہ ’نئن تقيءَ‘ ۾ آهي. هي لڪ آسان آهي، جتان گذري گزمول کان گورک چوٽيءَ تي پھچي سگهجي ٿو.
لڪ گزمول: نئن تقيءَ جي مکيہ ڀرتي ڪندڙ ’نئن مماڻي‘ آهي. گزمول لڪ نئن مماڻيءَ جي چوٽيءَ تي آهي. ’ماچڪو‘ ۽ ’گزمول‘ لڪن کي تر جا ماڻهو ساڳئي نالي سان سڏين ٿا، انھن لڪن مان ’ڪن ڦاڙ‘ ’جوڳي‘، ’سوامي‘، ’سنياسي‘ ۽ ’ساڌو ترشول‘، چمٽا، گڏون کڻي، سنک وڄائيندا، گورک ڏانھن ويندا هئا. اها واٽ انھن لڪن مان دادو کان گورک تائين 72 ڪلوميٽر آهي. لوڙھہ، شڪلوئي، ڄمورو، ماچڪو، گزمال ۽ ڦسي، اهي پنج ئي لڪ هڪ ٻئي جي ويجهو آهن ۽ 15 ميلن اندر اچي وڃن ٿا. انھن لڪن جي اولھه ۾ نئن نليءَ/نري ۽ انگڻي سان جيڪا واٽ بلوچستان ڏانھن وڃي ٿي، ان واٽ کي ’پٺاڻي واٽ‘ سڏيو وڃي ٿو.
لڪ ڦـوسي: هي نئن نالي جي مٿئين ماٿريءَ ۾ آهي ۽ اٽڪل ٽي هزار پنج سؤ فوٽ مٿي آهي. لڪ جيتوڻيڪ مٿي آهي پر چڙهڻ ۽ لھڻ ۾ ويڪرو آهي. قافلن وارا ماڻھو هن لڪ جي اچ وڃ کي آسان ۽ سولو سمجهندا آهن.
ونگو لڪ: هيءُ لڪ شھدادڪوٽ کان ڪرو (ڪرخ) ڏانھن ويندڙ رستي تي واقع آهي. هيءُ لڪ اتر سنڌ کي خضدار سان ڳنڍي ٿو. ونگو لڪ، ور وڪڙ وارو اُڀو ۽ ڀوائتو لڪ آهي.
تنڪ لڪ: هيءُ لڪ سنڌ بلوچستان جي حد تي ضلعي قنبر- شھدادڪوٽ ۾ واقع آهي. ‘تنڪ’ اها جاءِ آهي، جتي نئن ڪولاچيءَ جو نالو بدلجي نئن گاج ٿئي ٿو ۽ سنڌ بلوچستان جي حد ٺھي ٿي. تنڪ ماڳ، گاج بنگلي کان 30 ڪلو ميٽرن جي فاصلي تي آهي. هيءُ لڪ نال ۽ وڍ جي علائقي کي سنڌ سان ڳنڍي ٿو. هيءُ لڪ برساتن ۾ بند ٿي وڃي ٿو.
لوڙھہ لڪ: لوڙھہ لڪ کير ٿر جابلو سلسلي ۾ ڪچرڪ لڪ کان اولھه طرف بلوچستان جي حدن ۾ واقع آهي. هيءُ لڪ تمام اڻانگو ۽ سوڙهو آهي. لوڙھہ لڪ، تنڪ (گاج واري حد) کان 20 ڪلو ميٽر مٿي نئن ڪولاچيءَ سان واقع آهي، جنھن جاءِ تي نئن گاج سنڌ ۾ داخل ٿئي ٿي.
کاول لڪ: هيءَ لڪ ممٿل چوٽيءَ جي ويجهو ڏکڻ ۾ 4000 فوٽن جي بلنديءَ تي واقع آهي. 2006ع ۾ سنڌ سرڪار هن لڪ کان گورک هل اسٽيشن لاءِ رستو ڪڍي مڪمل ڪيو، جيڪو واهي پانڌي ۽ نئن تڪي کان ٿيندو پھچي ٿو. هن لڪ تي نالي پوڻ جي هڪ روايت آهي تہ ڪنھن وقت ۾ ان هنڌ تي هڪ شخص کي نانگ کاڌو هو، اُن تان ‘کاول’ نالو پيو.
لوئي (لوهي) لڪ: گري لڪ کان مٿي کير ٿر جي ڪرنگهي تي جنگو ٺوٺ وٽان، بلوچستان جي شھر دريجي، ديوانه يا سارونا تعلقي جي ٻين آبادين ڏانھن رستو لھندو، اهو لوهي لڪ آهي، جيڪڏهن ڪراچيءَ کان سڌو گورک وڃڻو هجي تہ پوءِ ڪراچي، دريجي، جنگو ٺوٺ واري واٽ وٺي سگهجي ٿي.
هشت ديھه لڪ: هيءُ لڪ لوهي لڪ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. لوهي لڪ کي ٽنڊي رحيم سان ملائي ٿو. اولھه پاسي کير ٿر جي جهول ۾ سوين ايڪڙن تي پکڙيل عارضي ڍنڍون ڪتراچ ۽ ڏيراچ آهن.
گڏهڙو لڪ: چنگڻ چوٽيءَ کان اتر ۾ واقع هيءُ لڪ سيوهڻ ۽ ديوانه کي ڳنڍي ٿو. گڏهڙو لڪ گهڻو ڏکيو آهي.
چوهڙ لڪ: هيءُ لڪ ڪراچي، حيدرآباد سپر هاءِ وي تي نئن بارڻ ويجهو اتر ۾ ٿاڻي بولا خان ڏانھن ويندي رستي ۾ اچي ٿو. هن لڪ جي اوچائي 1000 فوٽ کن ٿيندي.
چور لڪ: هيءُ لڪ کير ٿر جي جابلو سلسلي ۾ شمار ٿئي ٿو، جتان نئن گاج اولھه واري طرف کان ڌوڪيندي نڪري ٿي.
ڪاڇي جون اهم نئيُون: کيرٿر جبلن مان ڪاڇي ڏانھن وهي ايندڙ نئيون، جيڪي ڪاڇي کي سيراب ڪن ٿيون، انھن ۾ اهم مولا نئن، جهل مگسي، سالاري، گاج يا گاج ندي، سول، تڪي، نلي، ڪڪڙاني، هليلي، کنڌاني، انگئي، نئينگ ۽ ٻيون ننڍيون وڏيون نئيون اچي وڃن ٿيون.
ڪاڇي جي زراعت ۽ معيشت: ڪاڇي جي صحرا جي معيشت جو دارومدار ٻن وسيلن تي آهي. هڪ برساتون ۽ ٻيو واڻ وٽڻ. مينھن پوندا تہ نئيون وهي اينديون، جن سان ڪاڇي جا پٽ ڀربا ۽ جام فصل ٿيندا، جنھن سان سڄو ميداني علائقو سرسبز بڻجي ويندو آهي. ڪاڇي جو ٻيو ذريعہ معاش واڻ وٽڻ آهي، جيڪو صدين کان هلندو اچي. واڻ ڪاڇي جي هر ڳوٺ ۾ خاص طور جوهي تعلقي واري علائقي ۾ تہ تمام گهڻو وٽيو ويندو آهي. واڻ پيش جي ٻُوٽي کي ڪُٽي ان مان ٺاهيو ويندو آهي، جيڪو اڪثر کٽون واڻڻ ۾ ڪم ايندو آهي. واڻ وٽڻ جو ڪم اڪثر عورتون ڪنديون آهن.
ڪاڇي جا قديم ماڳ: ڪاڇي جي صحرا ۾ تاريخ کان اڳ جي دور توڙي پوءِ جا ڪيترائي قديم ماڳ آهن. دادو کان شھدادڪوٽ تائين ڪاڇو تاريخي ماڳن سان ڀريو پيو آهي. ٻڌ ڌرم جا ٺلھه، زرتشت آثار، قديم قبرستان ۽ تمام قديم دڙا ۽ ڀڙا موجود آهن.
جيئن تہ ڪاڇو سنڌو تھذيب واري دور کان بہ اڳ پٿر واري دؤر ۾ انساني ڪارگذارين جو مرڪز رهيو آهي، جنھن جا نشان پوري کيرٿر ۾ هٿرادو کوٽيل غارن جي نمونن ۾ ملن ٿا. هتي انساني شعور جي اوسر ٿي آهي. هتي ٽن قديم زمانن جون لکتون جبلن جي غارن ۽ ڦِٽن تي ملن ٿيون، غازي شاھہ جو ماڳ جيڪو سنڌو تھذيب جي اوسر واري دور جو آهي، اهو بہ هتي ملي ٿو. ماهر آرڪيالاجسٽ اين. جي مجمدار هتي تمام گهڻو ڪم ڪيو. پر افسوس جو هتي ئي کيس 11 نومبر 1938ع تي قتل ڪيو ويو.
ڪاڇو ڪلهوڙن ۽ ميرن حڪمرانن جو وڏو مرڪز رهيو آهي. هتي ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي قبرستان کان سواءِ ميرن جا بہ ڪيترائي قبرستان آهن.