داخلا نمبر 3303
عنوان بلوچ
شاخ قومون
پڙهيو ويو 1368 ڀيرا
داخلا جو حوالو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پهريون

بلوچ

بلوچ: لفظ ”بلوچ“ کي مختلف دورن ۾ بعل، بلوچ، بلوص، بلوس، بلوش، بعلوث، بلعوث، بيلوث، بيلوس ۽ بعلوس لکيو ۽ استعمال ڪيو ويو آهي. بابل وارا پنهنجي قومي ديوتا کي ’بال‘ (يا بعل يعني عظيم) چوندا هئا. يونانين ان کي ’بيلوس‘ چيو. قديم دور ۾ لفظ بلوچي کي ’بعلوث‘ ۽ ’بيلوث‘ لکيو ويندو هو. پوءِ هيءُ لفظ بيلوس ۽ بعلوس ٿي، تحرير ۽ بيان ۾ ايندو رهيو. عرب ان کي بروس، بلوص ۽ بلوش اُچاريندا آهن ۽ ايراني ان کي بلوچ لکندا ۽ چوندا آهن. سنڌ ۽ هند ۾ اهو لفظ ”بلوچ“ ۽ ”ٻروچ“ رائج آهي. اصل لفظ ”بلوص“ آهي، جنهن کي عربن ’بلوش‘ ۽ ايرانين ’بلوچ‘ لکيو. ايراني ’ص‘ جو اُچار نٿا ڪري سگهن، انهيءَ ڪري ’بلوص‘ جي ’ص‘ کي ’چ‘ ۾ بدلائي ’بلوچ‘ جي صورت ڏنائون. لفظ بلوچ جي سڃاڻپ نسب ۽ وطن جي لحاظ سان به ڪري سگهجي ٿي. ڪن تاريخدانن لکيو آهي ته ’بلوص‘ نمرود بادشاهه جو لقب آهي. نمرود بابلي سلطنت جو پهريون بادشاهه هو ۽ کيس احترام کان بلوص يعني ”سج ديوتا“ چيو ويندو هو. سردار محمد خان گشڪوريءَ جي تحقيق مطابق بلوص، نمرود کان پوءِ، بابل جي سلطنت جو ٻيو وڏو بادشاهه هو. وطن جي لحاظ سان بلوچَ، واديءِ بلوص جا رهاڪو هئا. اها وادي شام ۽ حلب جي ويجهو سرحد سان لاڳو آهي. اها اُجاڙ ۽ ويران وادي هئي. عرب ۽ شام جا ڪيترائي قبيلا هتي رهڻ لاءِ آيا، پر روم جي حاڪمن جي هٿ کس ڪري لڏيندا رهيا. جڏهن اسلامي تعليم ۽ حڪومت جو غلبو ٿيو ته حضرت ابوعبيده پنهنجي هڪڙي سردار، حبيب بن مسلمہ، جي هٿ هيٺ هڪڙي لشڪر ۾ هڪ اهڙي به جماعت هئي، جيڪا گهڻي عرصي کان شام ۾ رهندي هئي. فتح کان پوءِ اها جماعت انهي واديءَ ۾ آباد ٿي وئي. تنهن وچ ۾ قبيلي قيس به خانه بدوشي ڇڏي، انهيءَ واديءَ ۾ رهائش اختيار ڪئي. انهن ئي ماڻهن پاڻ کي پهرين ”بلوص“ ۽ پوءِ ”بلوچ“ چوايو .
بلوچ نسل متعلق ڪن جي راءِ آهي ته بلوچ قوم ٻن حصن، بلوچ ۽ بروهيءَ ۾ ورهايل آهي. انهن جو چوڻ آهي ته ٻئي قومون حسب نسب ۾ سامي نسل مان آهن. ٻيو نظريو اهو آهي ته بلوچ ۽ بروهي جدا جدا نسل مان آهن: بروهي دراوڙي نسل مان آهن. جن مؤرخن، بروهين کي بلوچ ڄاڻايو آهي، تن جو چوڻ آهي ته بروهي بلوچن جو اوائلي گروهه آهن، جيڪو بلوچن جي عام هجرت کان لڳ ڀڳ ست اٺ صديون اڳ، ايراني حڪومت جي تخت تاراج ٿيڻ کان پوءِ هجرت ڪري هتي آباد ٿيو. خاص بلوچن جي نسب جي باري ۾ وڏو اختلاف آهي. پاٽنجر جي خيال ۾ بلوچ ترڪمان نسل مان آهن. ڊيمز جو خيال آهي ته هي ايراني نسل مان آهن. هولڊچ جي خيال ۾ هي عرب نسل جا آهن ۽ ماڪلر ثابت ڪيو آهي ته بلوچ مڪران جا قديم باشندا آهن. خود بلوچن وٽ هڪڙي نظم کان سواءِ ٻيو قديم مواد ڪونهي. چيو وڃي ٿو ته انهيءَ نظم ۾ اهو چيل آهي ته هو امير حمزي جو اولاد آهن ۽ حلب کان آيا آهن. وڌيڪ بيان آهي ته انهن حضرت امام حسين عليه السلام جو ساٿ ڏنو ۽ امام حسين عليه السلام جي شهادت بعد هو بامپور پهتا، ۽ اُتان سيستان آيا. بلوچن جو زميني رستو ايراني بلوچستان ۽ پاڪستان جي مڪران ۽ بلوچستان جي ساحلي علائقن سان آهي. اهو تسليم شده آهي ته هي ماڻهو موسمي تبديلين، ڪڏهن سردارن ۽ ايراني شاهي حڪومت جي رويي کان ۽ ڪڏهن وري روزگار جي تلاش ۾ سنڌ ۾ رهندا هئا. فردوسيءَ جي شاهنامي ۾ بلوچن جو ذڪر آيو آهي. فردوسيءَ هنن جون جيڪي وصفون بيان ڪيون آهن، تن مان ثابت ٿو ٿئي ته هيءَ قوم ايراني بلوچستان ۽ مڪران ۾ قديم زماني کان پنهنجي انفرادي خصوصيت سان رهندي آئي آهي. امرت لال ”عشرت“ جي تحقيق مطابق، قديم فارسي ادب ۾ اهڙا گهڻا ئي اشارا ملن ٿا، جن مان معلوم ٿو ٿئي ته هيءَ قوم شروع ۾ مازندران درياهه جي ڪنارن تي آباد هئي. اُتان ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ڪري، پهرين ڪرمان ۽ پوءِ 11 صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ سيستان ۽ مڪران جي علائقن ۾ اچي آباد ٿي ۽ بعد ۾ بلوچ، 13 صديءَ جي اوائل ۾ چنگيزي حملي کان ڀڄي، اوڀر مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تائين پکڙجي ويا. 15 ۽ 16 صدي عيسويءَ ۾ ڪي بلوچ قبيلا پنجاب ۽ سنڌ ۾ به رهندڙ نظر اچن ٿا، ليڪن انهن جي اهم ترين هجرت، تيمور جي حملي کان بابر جي حملي واري عرصي ۾ ٿي. مڪران کان اڳتي وڌندڙ هي ماڻهو قلات جي غيرآباد ٽڪرن ۽ جبلن تي قبضو ڪري ويهي رهيا، جن تي اڄڪلهه بروهين جو قبضو آهي. ڀانئجي ٿو ته ڪن حادثن ۽ حالتن، بلوچن کي قلات مان وري لڏائي، سنڌ ۽ پنجاب جي ميداني علائقن طرف ڌڪي ڇڏيو. بلوچ روايت موجب، امير جلال خان انهن بلوچ قبيلن جو سردار هو، جيڪي 11 صدي عيسويءَ ۾ ڪرمان جي پهاڙن ۽ ريگستان ۾ رهندا هئا. بلوچن جو روايتي عهد انهيءَ سردار کان شروع ٿئي ٿو. سندس چار پٽ: رند، ڪورائي، لاشاري ۽ هوت هئا. رند انهن سڀني ۾ بهادر ۽ دلير هو. اڳتي هلي رند جي اولاد مان ميرچاڪر خان پيدا ٿيو، جيڪو بلوچ نسل جو عظيم سپوت سڏجي ٿو. 12 صدي عيسويءَ ۾ بلوچن، ڪرمان، دشت ۽ سيستان ڏانهن ڪوچ ڪيو. سيستان مان بلوچ، بامپور ۽ موجوده ايراني بلوچستان ۾ آيا. 16 صديءَ جي شروعات ۾ بلوچ قبيلا سنڌ ۽ بلوچستان تي ڇانئجي ويا. سنڌ ۾ بلوچن جو وجود ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي (تخت نشيني 29 نومبر 1469ع ۽ وفات 1517ع) جي عهد ۾ ٿيو. مير خان رند'>چاڪر خان رند، بلوچ قبيلن سان اڳتي وڌي، سبيءَ تي قبضو ڪيو ۽ ان کان پوءِ قلات تي بلوچن جو قبضو ٿي ويو. ان بعد رندن ۽ لاشارين جي پاڻ ۾ ويڙهه شروع ٿي، جيڪا 30 سال جاري رهي، جنهنڪري بلوچن جي طاقت ڪمزور ٿي وئي. سبيءَ تي شاهه بيگ ارغون قبضو ڪيو ۽ ميرچاڪر خان پنجاب ڏانهن هليو ويو. بلوچ شهري به آهن، ڳوٺاڻا به آهن ته خانه بدوش به آهن. هو شهر ۾ رهندڙ هجن يا ڳوٺن ۾، صحرا ۾ هجن يا جهنگن ۾ گذران ڪندا هجن، پنهنجي قبيلي سان سندن محبت بيمثال آهي. هر قبيلو يا تُمن، ننڍن ننڍن قبيلن ۾ ورهايل هوندو آهي، جنهن کي ذات، پاڙو يا نُک چوندا آهن، مثال طور گورچاڻي قبيلي جا چار پاڙا آهن: پهريون پاڙو ’شهڪاڻي‘ آهي، جنهن جون نکون ’جلباڻي‘، ’بکراڻي‘ ۽ ’منڪاڻي‘ آهن؛ ٻيو پاڙو ’هوت واڻي‘ آهي، جنهن جون نکون ’دوداڻي‘، ’شيخاڻي‘ ۽ ’سنجاڻي‘ آهن؛ ٽيون پاڙو ’خليلاڻي‘ آهي، جنهن جون نکون ’بابولاڻي‘، ’چٽياڻي‘ ۽ ’منگاڻي‘ آهن ۽ چوٿون پاڙو ’بازگير‘ آهي، جنهن جون نکون ’دلاڻي‘، ’براهماڻي‘ ۽ ’پيواڻي‘ آهن. هر قبيلي جو هڪڙو سردار ٿيندو آهي ۽ سردار جي حڪم جي پاسداري، قبيلي جي هر فرد جو پهريون فرض هوندو آهي. جنگ هجي يا صلح، سردار جو حڪم مڃڻو پوندو آهي. بلوچ گوشت کي زياده پسند ڪندا آهن. سير شڪار جا شوقين هوندا آهن. شهه سواريءَ جي شوق لاءِ گهوڙا ڌاريندا آهن. بلوچ قوم ۾ ناچ ۽ محفل جي راڳ کي دل کولي داد ڏنو ويندو آهي. قومي ناچ ’جهمر‘ ۾ گهڻو ڪري سڀئي حصو وٺندا آهن. سندن سازن ۾ رباب، چنگ، سارنده (سُرندو)، دنبورو، دهل ۽ نڙ مشهور آهن. بلوچ قوم ۾ ”خون جو بدلون خون“ آهي. جيڪڏهن بلوچ ڪنهن کي پناهه يا سامَ ڏني ته ان کي بچائڻ ۾ پنهنجي سر تان آسرو کڻي ڇڏيندا آهن .
سنڌ ۾ بلوچ ذاتين ۾ رند، لاشاري، هوت، ڪورائي، جتوئي، ڊومبڪي، ڪلمتي، لغاري، مزاري، مگسي، بليدي، گوپانگ، گبول، بوزدار، گشڪوري، جاگيراڻي، باگراڻي، گورچاڻي، جمالي، جکراڻي، نظاماڻي، نوحاڻي، دشتي، خشڪ، ڪلوئي، ڇلگري، ديناري، گرگيج، گورکاڻي، نوتڪاڻي، پتافي، ڀرڳڙي، چانگ، جلالاڻي، جلباڻي، ڪپري، شاهواڻي، ٽالپر، هيسباڻي، بهراڻي، جروار، جسڪاڻي، لنجواڻي، لنڊ، ميرجت ۽ هولاڻي وغيره شامل آهن. چانڊيا به پاڻ کي بلوچ سڏائين ٿا، جڏهن ته ڪجهه تاريخدان کين چانڊڪي پرڳڻي جا رهاڪو ڄاڻائين ٿا پر بلوچ نٿا سڏين. سنڌ ۾ بلوچن جي آبادي تمام گهڻي آهي. اهي سنڌ ۾ مختلف حڪومتن ۽ عهدن تي رهندا پيا اچن. بلوچن ۾ هڪ قبيلي جو هڪ ڌار مذهبي فرقو به آهي، جنهن کي ”ذڪري“ چيو ويندو آهي. بلوچ پاڻ ۾ ڪٽنب جي صورت ۾ رهن ٿا، جنهن کي هو ”ڪهول“ سڏيندا آهن. بلوچ ڪهول جي اتحاد ۽ ٻڌيءَ جون روايتون هڪ پيڙهيءَ کان ٻي پيڙهي تائين، ڪهول جي فردن وسيلي پهچايون وڃن ٿيون. ڪهول وسيلي بلوچي روايتن جي سکيا ڏني وڃي ٿي. محمد اسحاق بلفتي النهيري، عربي تاريخ جي نون ڪتابن مان مدد وٺي، عربيءَ ۾ مقالو تيار ڪيو آهي. تحقيق جي ميدان ۾ ”بلوچ“ جي موضوع تي هيءُ مقالو محققن جي دلچسپيءَ خاطر ڏنو وڃي ٿو: ”بلوچن جو نسب يوب بن قحطان عليه السلام تائين پهچي ٿو ۽ اهي بلوچ محمد بن اسحاق بن يشجب بن يوب بن قحطان بن هود عليه السلام جو اولاد آهن. (يشجب سبا جو پيءُ هو. سندس اصل نالو عبدالشمس هو) يمن وارا ۽ ٻيا چون ٿا ته بلوچ بلشا بطن ازد بن محاويه جو اولاد آهن. (1) بني شمس: هن جي اولاد مان معول ۽ شمسي ازدي آهن، (2) بني عمرو: هن جي اولاد مان ڪرد بن علي بن عمرو بن عامر آهي، (3) بني سليمة: هن جي اولاد مان حمزه بن مختار سليمي ازدي آهي، جيڪو ڪن بلوچ قبيلن جو ڏاڏو چيو وڃي ٿو، (4) بني غنم، (5) بني غالب، (6) بني عثمان: هن جي اولاد مان نمر بن عثمان بن نصر بن زهران آهي. نمري قبيلو ان ڏانهن منسوب آهي. اهڙيءَ طرح مڪران ۾ گهڻا بلوچي قبيلا آهن، جن جو نسب نمري تائين پهچي ٿو، (7) بني نصر: هن جي اولاد مان جلند بن ڪرڪر آهي، جيڪو عمان جي بادشاهن جو ڏاڏو هو ۽ پاڻ سڳورن صلي الله عليه وسلم جي دور ۾ هو، (8) بني ازد: هن جي اولاد مان عمان جا موجوده بادشاهه البو سعيد آهن، (9) بني غوث، (10) بني نبت: هن جي اولاد مان ڪنده، ان جون شاخون ۽ پاڙا آهن، (11) بني سبا: هن جي اولاد مان حمير ۽ ان جا بادشاهه آهن، (12) بني يشجب: هن جي اولاد مان آل محمد ۽ ان جا قبيلا آهن. (13) بني قحطان: سڀئي بلوچ هن جو اولاد آهن ۽ هيءُ سڀني جو ڏاڏو آهي .
نبي هود عليه السلام: هيءُ نوح عليه السلام کان پهريون نبي آهي، جن جي سرزمين قحطان هئي. بعد ۾ هو مختلف علائقن ڏانهن پکڙجي ويا. سڀني بلوچن جو اتفاق آهي ته اسين عرب نسل جا آهيون. بلوچن جا چوئيتاليهه (44) قبيلا هئا، اهي چوئيتاليهه قبيلا قحطاني ۽ عدناني قبيلن جون شاخون هيون. اڳتي هلي اهي قبيلا پنهنجي اصلي نالن جي بجاءِ پنهنجن قبيلن جي نالن سان سڏجڻ لڳا، جيڪي هي آهن: (1) رند، (2) لاشاري، (3) ڪورائي، (4) هوت، (5) جتوئي .
هوت قبيلو: هوت قبيلو، حجاز (عرب) جي قبيلن مان آهي، اتان کان عمان ڏانهن هجرت ڪيائون. خليج عرب ۾ اڳ به گهڻا عرب قبيلا هجرت ڪري آيا هئا ۽ هوت به حجاز مان خليج ۾ پهتا. هوت قبيلو پنجن قبيلن مان وڏو قبيلو آهي. ڪي نسب جا ماهر چون ٿا ته هوت اصل ۾ ’هود‘ آهن. مڪران جي رياست جڏهن هوتن کان وئي ته پوءِ بليدين ان تي قبضو ڪيو (بليده ايران ۾ هڪڙي جاءِ آهي، جنهن ڏانهن هي قبيلو منسوب آهي) ۽ ٻيا قبيلا جيڪي عرب جي جزيري مان مڪران ڏانهن نڪتا هئا، اهي هي هئا: (1) حميري، (2) ڪندي، (3) ازدي، (4) نمري، (5) زيد، (6) مهري، (7) مري، (8) بر، (9) تميم، (10) زهري، (11) جمالي، (12) علافي، (13) سهمي، (14) دميني، (15) بليدي، (16) ريڊاني، (17) مغيري. هي عرب جا مشهور قبيلا چيا وڃن ٿا، جن جون شاخون ۽ پاڙا عراق، جزيرة العرب ۽ عمان ۾ آهن، جڏهن ته بلوچستان ۾ به موجود آهن. هن ڳالهه ۾ ڪوبه شڪ نه آهي ته مهري يا بنو مهره، يمن جي قحطاني قبيلي مان آهن ۽ يمن جو ڏاکڻيون حصو سندن رهائش آهي .
بلوچن جو ڏاڏو: (1) سليمة بن (2) مالڪ بن (3) فهم بن (4) غنم بن (5) روس بن (6) عدنان بن (7) عبدالله بن (8) زهران بن (9) ڪعبه بن (10) حارث بن (11) عبدالله بن (12) مالڪ بن (13) نصر بن (14) ازد بن (15) غوث بن (16) نبت بن (17) ملڪ بن (18) زيد بن (19) ڪملان بن (20) سبا بن (21) يشجب بن (22) يعرب بن (23) قحطان بن (24) عامر بن (25) شالخ بن (26) ارفخشذ بن (27) سام بن (28) نوح عليه السلام ابن (29) لمڪ بن (30) متو شلخ بن (31) اخنون بن (32) يرد بن (33) مهلائيل بن (34) انوش بن (35) شيش بن (36) آدم عليه السلام .
اهڙيءَ طرح نسب جي ڪتابن ۾ بلوچن جو ڏاڏو سليمة بن مالڪ بن فهم لکيل ڏٺو ويو آهي، جيڪو عرب جي جزيري مان ڪرمان ملڪ ڏانهن نڪتو هو. سليمة کان ازد تائين نسب، ياقوت بن عبدالله حموي رولي جي ڪتاب ’معجم البلدان‘ تان نقل ڪيل آهي ۽ غوث کان قحطان تائين، بلاذري جي ڪتاب فتوح البلدان مان ۽ عابد کان نوح عليه السلام تائين ”القصد ولامم في التعريف باصول انساب العرب والعجم“ تان ۽ نوح عليه السلام کان آدم عليه السلام تائين معجم البلدان کان نقل ڪيل آهي .
موجوده بلوچن جو نسب: موجوده بلوچن جو نسب هڪ اهڙي شخص تي پهچايو وڃي ٿو، جنهن جو نالو حمزه آهي. اهو حمزه ڪهڙو آهي؟ ان جي باري ۾ بلوچن جا مختلف خيال آهن. ڪن جو خيال آهي ته اهو حمزه بن عبدالمطلب قريشي آهي ۽ ٻيا چون ٿا ته اهو امير حمزه بن ابراهيم، پهلوان آهي ۽ اسان وٽ تاريخي لحاظ سان هيءَ ڳالهه ثابت ٿي آهي ته اهو حمزه بن مختار ازدي آهي، ڇاڪاڻ ته بلوچ، سليمة بن مالڪ بن فهم ازدي جو اولاد آهن، جيڪو يمن مان ڪرمان ڏانهن (300 سال ق. م) پنهنجي پيءُ مالڪ کي، ڀل ۾ ماري پوءِ پنهنجن ڀائرن جي ڊپ کان ته اهي متان مون کي مارين، فارس ملڪ ڏانهن پنهنجي اولاد سميت ڀڄي ويو. سندس اولاد فارس ملڪ ۾ 800 سال رهيو. پوءِ جڏهن ايران جي بادشاهه نوشيروان بلوچن سان جنگ ڪئي، تڏهن ڪي بلوچ مڪران ۾ آيا ۽ ڪي عراق جي اڀرندي پاسي بغداد جي ويجهو (حلب ۾) رهيا. پوءِ سال 60 هه/ 679ع ۾ حضرت امام حسين بن علي رضه جي طرفداريءَ ۾ ڪربلا جي جنگ ۾ يزيد بن معاويه سان وڙهيا، پوءِ ڪي سجستان ڏانهن ويا ۽ ڪي بصري ڏانهن ويا. جيڪي بصري ۾ رهيا، انهن مان حمزة المختار بن عوف بصري سليمي به آهي، جيڪو ڪن بلوچي قبيلن جو ڏاڏو آهي، جنهن جي سندس پٽ حمزه ڏانهن نسبت جي لحاظ سان ڪنيت ابو حمزه هئي. مڪي جي ويجهو، قديد جي جنگ ۾ امويہ جي هٿان جڏهن حمزه جو پيءُ قتل ٿيو ته حمزه بن مختار ۽ سندس قبيلو مڪران ۾ اچي آباد ٿيو. مڪران جي علائقي ۾ حمزه جو اولاد بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. بلوچ ان حمزه کي پنهنجي نسب نامن ۾ ياد ڪندا آهن. جلال خان کان سليمة تائين نسب نامو هيئن ملايو ويندو آهي: (37) جلال خان بن (38) هارون بن (39) شاه عباس دوست محمد بن (40) احمد بن (41) عماره بن (42) حمزة المختار بن (43) عوف بن (44) عبدالله بن (45) يحيٰ بن (46) مازن بن (47) مخاش بن (48) سعد بن (49) صامت بن (50) مجاسر بن سليمة بن مالڪ. “


لفظ بلوچ هيٺين داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي
بابا حاجي ميرمحمد
باجڪاڻي
باخلاڻي
بادام
آبپاشي
باران ماٿري
باغ علي شاهه
باقيات از احوال ڪلهوڙه
باگاڻي
باگراڻي
باگو
بالاچ
بالاچ گرگيج
بانو
بتيلائي
آثار قديمه
بجاراڻي
بجار جوکيو ۽ راڻو ارجن
بجار خان ڊومبڪي
بجراڻي
بچل شاهه
سيد حاڪم علي شاهه بخاري
بختاور پليجو
بخشڻ شاهه
بدر الدين اڄڻ ڊاڪٽر
ٻارکيون
ٻاروچو
بدين
ٻانهون خان شيخ
ٻٻر
ٻٽيرو
ٻڌمت
ٻڍاڻي
ٻڍو بالادي
ٻريا رنگ رتول
اردو ڊڪشنري بورڊ
اردو سنڌي لغت
اردو سنڌي لغت (ڪتاب)
ٻگهدار
ٻلاري ڪوٽ
ازبڪستان
اسان جو ڳوٺ
اسان جون اکيون
ٻنڌڻ
ٻوٽن وارا چٽ
استاد محمد جمن
ٻوڏ
ٻورڙي (ديهه)
ٻولي
اسحاق گڊو
ٻوليون لوليون ٻارن جون
اسڪائوٽنگ
ٻيڙو فقير ڪنڀار
ٻيلاين جا ٻول
اسلاميه پرنٽنگ پريس حيدرآباد
اسلم آزاد
اسماعيل شيخ
اشتياق اظهر
اشوڪا
اطهر منگي
اعجاز علي خواجه
اعجاز عليم عقيلي
افتخار محمد چوڌري جسٽس
اقبال احمد انصاري ڊاڪٽر
اڪادمي ادبيات پاڪستان
اڪبر بروهي
ٻيڙين جا قسم
اکڙيون اُڃايون
اڱاريا
براهوي
آخوند سانوڻي
برصغير جي ٻولين جو لسانياتي جائزو
برف باري
برفت
برڪت بلوچ
ابدالي احمد شاهه
الهداد زرداري
الهڏنو فقير ماڇي
بروهي
الهه وسائي
اليڪٽرانڪس
ابراهيم شاهه واڙيءَ وارو
احمد شاهه ذاڪري
برهماڻي
ابڙو بدر
ابڙو عبدالحق
برهمڻ آباد
امتياز قاضي
آخوند عبدالحميد
بڙدي
بزگر
آخوند عبدالرحيم وفا عباسي
ابن حوقل
امر جليل نمبر
بزنجو
ابوالحسن جي سنڌي
امروٽ شريف
آخوند نور محمد ڀٽي
آدرش رنگ
اترادي ٻولي
اَتراڻي
اميد علي ڪلهوڙو
اميد علي لغاري
اٺ
اٺا مينهن ملير
اثير عبدالقادر شاهواڻي
آڙو
احمد زئي
احمد شيخ
احمد مغل
اختر بلوچ
اختر مينگل
انتظام تعليم
ادباڻي
آر بي او ڊي
آرسي
انسان
انسان جي تاريخ2
انسان دوست اديب ۽ بيباڪ صحافي
انسائيڪلوپيڊيا
انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي
بکر
بکر شيدي
بگٽي
بگٽي، اڪبر خان
بگٽي بلوچ
بگٽي شر
آريسر محمد ايوب فقير
انصاري
انصاف ڪٿي آهي
آزاد نظم
انگور
انور بلوچ
انور بلوچ2
ايم ايڇ پنهور
انور پيرزادو
بگهياڙ (قبيلو)
بلا (ذات)
بلال شاهه
اي ٽرپ ٽ آمريڪا
بلاول بيلجم
ايڇ ٽي لئمبرڪ
انورشاهه
ايران
ايوب آريسر
آمري
آمنه خميساڻي
آءِ آءِ قاضي علامه
آئين
بيگن جروار
بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي
بينا مسرور
بينجو
آغا خان
بينظير ڀٽو شهيد
بهرامي
بهراڻي
بهشتي
بهلواڻي
بلبل رئيس شمس الدين
بيبرڪ
بلوچ
بلوچ اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن
بلوچ تاج
بلوچ ڊاڪٽر عبدالحئي
بلوچ عنايت
بيت
آغا نورمحمد پٺاڻ
بيخود بلوچ
بلوچستان
بلوچستان جي مختصر تاريخ
بلوچ سرور
بلوچ صحبت علي
بلوچ قبرستان
بلوچ ناصر
بلوچ نبي بخش ڊاڪٽر
بلوچ نصرالله ڊاڪٽر
بلوچ هدايت
بلوچي ادب
بلوچي ٻولي
بلوچي سرود
بلوچي شعري ادب
بلوچي نامو
بلو کوسو ۽ بلي جي بٺي
بليدي
بند
بند مراد
بنديچا
بنگالي ڪهاڻيون
بنگل زئي
بيگاري بند
بيگلار نامو
آل انڊيا مسلم اسٽوڊنٽس فيڊريشن
بيگم غلام حسين هدايت الله
بيگم فقيرياڻي
بيگم ممتاز راشدي
بنيادي ايجادون
بوداڻي
بودن فقير ڀنڀرو
بوزدار
بوگرا فارمولا
بهادر خان کوکر
اوڌو داس وشنداس ڀارواڻي
بهار علي بهار
آرڪائيوز
اڏوهي (ڪتاب)
آسا2
انڍڙ عبدالقادر
ابراهيم شاهه صوفي
اسد قريشي
اشفاق پرويز ڪياني جنرل
اگهي ڪير ڳوڙها
انصاري شيخ صادق علي
انور الدين شيخ
الهداد راهو
الهورايو نظاماڻي
اخبار تعليم
بابا رامداس
بارغ
امير علي چانڊيو
امين کوسو
امينه
اوندهه ۾ لاٽ
اندر جي اڇل
باغ علي خان خائف
بروهي جوهر
بروهي داد محمد خادم
بلوچ پارليامينٽ کان پهاڙن تائين
بنگلزئي حاجي عبداللطيف
ابراهيم بلوچ
بادل1
بادل ۽ برسات
براهوئي تاج بانو
براهوئي علامه حاجي محمد عمر دين پوري
برهانپور ڪي سنڌي اولياء
بهو بيگم عرف صاحب دولت
بينا1
ٻُٽا قبا
اقبال جوڳي
ارل اسٽين
استاد انور علي سانگي
اُستاد فدا حسين خان
استاد منظور علي خان ڪتاب
استاد نبي بخش مڱڻهار
امداد حسين (موسيقار)
البصائر
احسان ايڇ نديم
الهه اوڀايو جوڻيجو
امبر مهڪ
امير بهادر ثاني
ڀاڏائي قنبر علي شاھ شريف
تکو تنهنجو نشانو
تڳئي فقير جي مزار
ڀارت ناٽيم
تلور
ڀاڳَ
تلهار
ڀاڳناڙي
ڀاڳي
تليهر
ڀانڊاري پير ڪرهيو
تمبو دڙو
تَمراڻي
تمن
ڀائي ٿانورداس
ڀت جبل
ڀٽائيءَ جو ثقافتي ورثو
تنقيد
ڀٽو ممتاز علي
ڀٽي مخدوم احمد
ڀٽي مخدوم عبدالرؤف هالائي
تڻوٽ جو تڙ
ڀَڃَ ڀاڄ
ٺڳ2
ٺلراڻي
ٺلهه نئون
توجي نالي وارو دڙو
ڀُرڳڙي
توڏو مري
تور ڊيري لکت
تور گهر
تور ورائي دڙو
ڀرڳڙي غلام مصطفيٰ خان
ثاقبه رحيم الدين
ڀرمي ڳوٺ واري درسگاهه
ثقافت
ڀڳت چيلارام چاولا
ثقفي حجاج بن يوسف
تربت 2
ثمينه ڪنول
ٺاراڻي2
ترشولي چمڙو
ترقي پسند تحريڪ ۽ ادب
ٺٽو
ترڪن جون قبرون
ترين الف خان خانبهادر
ڀڳو ٽوڙو ۽ لڪي تيرٿ
ڀنڀراڻي
ٽاڪرو ٻڪرو
ٽالاڻي
ٽالپر
ٽالپر الحاج مير علي احمد خان
ٽالپر مير بهرام خان
ٽالپر مير شير محمد خان
ٽالپر مير علي مراد خان
ٽالپر مير فتح علي خان
ڀنڀور ۽ ديبل
ٽالپر مير محمد نصير خان جعفري
ٽالپرن جو ڪتبخانو
ڀَنگر
ڀنگر آچا2
ڀنگر آچا3
ڀنگر غلام نبي
ڀنگرمحمد اقبال ڊاڪٽر
تصوير سنڌ
ڀوت
ڀُوتاڻي
ڀوتاڻي محمد اسلم
ڀوتڙا
ٽپال سرشتو ۽ سنڌ
تعمير حسين
ٽريور
تفسير سورة السجده
تفسير سورة يوسف 2
ٽڪلو ٽڪو
ٽڪي جي رسم
توگو ٺڪر
ٽڳڙ
ڀيلي
پير غيبي
ٽنڊو
ڀينڊي شريف جو مدرسو
ٽنڊو رحيم خان
ٽنڊو مائي ماهڻ
تونگ 3
تونگ شريف
ٽنڊي آغا جي مرزائن جا ڪتب خانا
ٽنگڙي گل بيگ
تهذيب
تائيٿ
تحريڪ پاڪستان
تحريڪ خلافت
ٽوپي
تحريڪ ميانوال
تاجن منڌري جو ڪوٽ
تاجو ليکي
تحقيقي مرڪز ڀٽ شاهه
تذڪره تڪملة التڪملة
تير ڀت
تيرٿ
ٽي ايس ايليٽ
تير 2
تيز بندر
تيگڪ دڙو
تيل وهيڙو
ٿاريلي بلبل
تاريخ ريگستان
تاريخ سنڌ اميران ميرپورخاص
ٿاڻو 2
ٿڌا وڻ ولهار جا
ٿر
ٽين سنڌي ادبي ڪانفرنس شڪارپور
ٽيهه اکريون
ٿهيم عبدالرزاق جسٽس
تاريخ ڪڇ ۽ مڪران
تاريخ انشاءَ
تاريخ بلوچي
ٿور
پير حسام الدين راشدي
جلالاڻي
پيرزادو عبدالحفيظ
پير زين العابدين شاهه زينل
پشاور
پاٽينجر هينري
پير غلام شاهه جيلاني
پير غوث محمد
پيرڪ
پيرڪاڻي
پير گاجي شاهه1
پير لاکو
پاڇا پوئين پهر جا
پير لاکو لطف الله
پير مونا ڳڙهه گبر بند
جلال محمود شاهه سيد
جلباڻي
جلباڻي3
جل نيم
جماري
جاٽ1
جاداڻي
جادواڻي
جارج شرٽ
جاگراڻي
جاگيراڻي
جاگيراڻي برڪت علي جسٽس
جاگيرداري نظام
جاڳا
جاڳو ٻارو
جامع الڪلام في منافع الانام
جامع سنڌي لغات
جامعه راشديه2
جان بابا مرزا ترخان
جان جيڪب
جان محمد عباسي مولانا
جانورن جو بادشاهه
جانوري
جاوا
جبو ڪوٽ
جت
جتڪ
جتڪ بلوچ
جتڪي
جتڪي ٻولي
جتن جي تاريخ
جتوئي
جتوئي حيدر بخش ڪامريڊ
جتوئي شير خان
جتوئي غلام رسول خان
جتوئي غلام مجتبيٰ خان
جتوئي مصطفيٰ حيدر
پاڪستان
جدگال
جدگالي
پاڪستان انجمن هلال احمر
پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن
پاڪستان براڊ ڪاسٽنگ ڪارپوريشن
جر
جربوشو
جرڳو
جروار
جروار نذير احمد ڊاڪٽر
پاڪستان مسلم ليگ ق
جسڪاڻي
جسڪاڻي لعل بخش
جعفراڻي
جعفر خان جمالي
پانڌياڻي2
پاڻيءَ منجهه پساهه
ج ع منگهـاڻـي
جکراڻي 2
جکراڻي عبدالحق
جڳتياڻي لالچند امرڏنو مل
پبلڪ لائبرري سجاول
پٻ جبل
پتافي
جمالو
جمالي
جمالي مصري خان
پتڻ منارو
پَٽُ
پٽ تتر ڊگوش
پٽ فيڊر
پٽ فيڊر واهه
جمع الجوامع
جمعيت العلماءِ اسلام
جمن چارڻ
پٺاڻ
جناح قائداعظم محمد علي
جنگناما
جنگو جماليءَ جو قبو
جواهر لغات سنڌي اڪيچار
جوڌاڻو
جوڌيو
جوش شيخ عبدالحليم
جوکيا
جوکيوعبدالمجيد بکري
ڄام آري:
ڄام دُرڪ
ڄام ساقي
ڄام غلام قادر خان
ڄام ’فيروزالدين‘ انڙ
ڄام لاکو ڦلاڻي
ڄام محمد ايوب عالياڻي
ڄاموٽ
ڄام هالو
ڄمورو لڪ
ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي
جهاٻا ۽ جهُوڙا
جهانگارا (ديهه)
جهانگِي (ذات)
جهٽ پٽ
جُھڪر جو دڙو
جهلاوان
جھلي ڪلواڙي (ديهه)
جُهمرِ
لَونڊَڪَ
جَهمراڻي (ذات)
جھولي لال ڊرئميٽڪ سوسائٽي، حيدرآباد
جهونا ڳڙهه:
جهيڻي روشنيءَ جا نظم (ڪتاب)
چاپ (رقص)
چادر
چارلس نيپئر
چاغي
چاڪراڻي
چاڪر خان رند
چاڪر گهٽ ۽ سدُو ڊهه (ماڳ)
چاڪيواڙو
چاڪر ڪوٽ
چانديءَ جون تارون (ڪتاب)
چانڊڪا پرڳڻو
چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج
چانڊين ۽ مگسين جي جنگ
چانڊيو، خان محمد فقير
چانڊيو، سرمد
چانڊيو، سريمڻ
چانڊيو، عبدالحق، مولانا
چانڊيو، عبدالرحمان
چانڊيو، علي خان
چانڊيو، نور احمد
چانگ1
چانگ، ساجن
چڀڙ/ متيرو
چترڪاري/ مصوري
چٽن واري ڀَر
چچ نامه/ چچ نامو
چڍڙ
چَرَسُ 2
چرک
چَري1
چمن2
چندر ڪوپ
چندر گپت موريا
چنڊ، محمد عمر
چنگ
چوٽاڻي سپڙ
چوڌري، رحمت علي
چوڏول
چؤسٽو
چوکنڊي1
چوکنڊي قبرستان
چونڊ سنڌي لوڪ ڪهاڻيون
چونڊ سنڌي مضمون ۽ مقالا
چوهڙ، شيخ عبدالجليل
چؤياري
چِيتو
چيري
چيزل شاهه
چينا2
ڇاپاڪو ديسي
ڇاندڻ شريف
ڇُٽا
ڇٽيهه لکڻو
ڇَٺِي
ڇپر کٽ
ڇلڙو
ڇلگري
ڇَلَنبُ
ڇَليرو
حـاجـي شفيـع محمد مسجدي
حاجي عبدالله ڊکڻ
حاجي غلام حسين ڊاڪٽر
حاجي فقير الله علوي
حاجي محمد پريل مگسي
حاجي مير محمد بلوچ
حامد الله ’حامد‘ تنيو
حب پاور پلانٽ
حب ندي
حرباب لڪ
حُر تحريڪ
حر تحريڪ 2
حـرف هـيـرن جـھـڙا
حر گوريلا تحريڪ
حزب الله ميمڻ شهيد
حسن حيدرآبادي
حسن علي عبدالرحمان
حسن مشتاق انڍڙ
حسني قادري، پير غلام شاهه جيلاني
حسين الفوائد و احسن تعليم الانبياء
حسين بخش رڏ
حسين شاهه قنبر وارو
حُسيني، سُر
حسينيءَ جي هاڪ
حفيظ قريشي1
حفيظ قريشي2
حقاني علي محمد، مولانا
حڪيم، محمد صالح ڪانڌڙو
حڪيم مخدوم محمد مراد صديقي
حمل ڍنڍ
حمل فقير 1
حمل فقير جو ڪلام
حنيف صديقي
حيات بلوچ
حيدرآباد
حيدرآباد جي تاريخ
حيدر علي
حيدر علي لغاري
خادم حسين ديوانو
خاصخيلي، ذوالفقار علي
خاڪسار
خاڪسار تحريڪ
’خاڪي‘ سيد احمد شاهه
خالد آزاد
خان
خان آف قلات
خانائي، حامد علي قريشي
خانبهادر احمد خان سڌايو
خانبهادر رسول بخش خان مغل
خان عبدالولي خان
خانقاهه، کنڀرو شريف
خان محمد بروهي 2
خان محمد پنهور
خانه بدوش
ختمو
خدا آباد 3
خدا آباد (ثاني)
خدابخش مري، جسٽس
خرار، کراڙ
خزينة المخطوطات جلد-1
خزينة المخطوطات جلد-2
خسرو بيگ مرزا
خُشڪ
خضدار
خليفو عبدالحميد چانڊيو، حڪيم
خليفو غلام نبي لغاري
خليفو نبي بخش لغاري
خليفي صاحب جو رسالو
خليفي غلام نبي جو ڪلام
خميس
خواجائي، شوڪت
خوشبوءَ جو زهر
خوني کنڀرو
خير بخش مري، نواب
خيرپور 1
خير شاهه 2
خير محمد آريجا جا مدرسا
دادو ضلعو
دادو ديال
داردي
داڳ/ داغ
دالا ڀان
دائري واري درسگاهه
دائود بلوچ
دائودپوٽا
دايو، مظفر علي
دبر ڪوٽ
دُٻي جي لڙائي
دراوڙ لوڪ
درس، ظهورالحسن، مولانا
درسگاهه چوٽياري
درس، محمد سچل
درگاهه صوفي وريل فقير ابڙو
درمحمد پنهور، مولانا
در محمد خان
در محمد خان مري
در محمد نوناري، مولانا
درويش مريد بلوچ
دريا خان جسڪاڻي
دريا خان جکراڻي
دريا خان دولهه
دريا خان کوسو
دريـاهه
دڙٻ جو مقام
دُڙٻ نئن
دڙِي4
دشت شهباز
دشتي
دشمن فلم
دل اندر درياوَ
دِل دنبورو
دلمراد خان کوسو
دلواڻي
دلير رند سخي
دليل ڪوٽ دهليل جو قلعو
دنب بٺيءَ وارو گرم چشمو
دنب سادات
دنبورو
دنب ولي محمد
دنبي رڍ
دنگ 2
دنگي منجهه دريا
دنيا جون شاعر عورتون
هن صفحي کي شيئر ڪريو

هن داخلا لاءِ تاريخ جا حوالا موجود نه آهن

قومون - ڀاڱي جون ٻِيون داخلائون

بلوچ
حبشي
قومون ڀاڱي جا وڌيڪ مضمون